Czy każdy jest podatny na hipnozę?

Czy każdy podatny jest na hipnozę?

Aby precyzyjnie odpowiedzieć na te pytania, musimy najpierw wyjaśnić, czym właściwie jest podatność na hipnozę.

Wiele osób utożsamia ją z możliwością osiągnięcia określonych efektów terapeutycznych. Tymczasem podatność na hipnozę i skuteczność hipnoterapii to dwa różne zagadnienia. Co więcej, badania naukowe wskazują, że choć istnieją indywidualne różnice w reagowaniu na sugestie hipnotyczne, sama podatność wyjaśnia jedynie niewielką część zróżnicowania rezultatów analizowanych interwencji.

Czym jest podatność na hipnozę?

Podatność na hipnozę, określana w literaturze naukowej jako hypnotizability, oznacza zdolność danej osoby do reagowania na sugestie hipnotyczne. Nie jest więc tożsama ani z samym odczuwaniem stanu hipnozy, ani ze skutecznością terapii prowadzonej z jej wykorzystaniem.

Wyobraźmy sobie, że podczas sesji terapeuta wypowiada sugestię: „Możesz zauważyć, że Twoja ręka staje się coraz lżejsza, jakby unosiła się niemal samoczynnie”.

U osoby o wysokiej podatności sugestia ta może wywołać wyraźne doświadczenie lekkości, a nawet mimowolnego unoszenia ręki. Inna osoba może jedynie wyobrażać sobie ten ruch, nie odczuwając żadnej szczególnej zmiany. Jeszcze inna może nie zareagować na tę konkretną sugestię.

To właśnie różnice w sposobie reagowania na sugestie stanowią podstawę pomiaru podatności hipnotycznej.

Podatność na hipnozę nie jest miarą inteligencji, łatwowierności ani siły charakteru. Nie informuje również bezpośrednio o tym, jak duże korzyści dana osoba odniesie z hipnoterapii.

Czy wszyscy jesteśmy jednakowo podatni na hipnozę?

Współczesne badania neurobiologiczne pokazują, że doświadczeniu hipnozy mogą towarzyszyć mierzalne zmiany w funkcjonowaniu mózgu.

W 2023 roku zespół Nuno Miguela Pratesa de Matosa, związany z ośrodkami badawczymi w Zurychu, przeanalizował za pomocą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego aktywność mózgu 50 osób doświadczających dwóch różnych stanów hipnozy.

Badacze zaobserwowali zmiany w sposobie komunikacji między określonymi obszarami mózgu. Co interesujące, wzorce tych zmian różniły się w zależności od badanego stanu hipnotycznego.

Wyniki sugerują, że hipnoza nie musi odpowiadać jednemu, niezmiennemu wzorcowi funkcjonowania mózgu.

Hipnoza nie jest więc wyłącznie subiektywnym wrażeniem. Mogą jej towarzyszyć rzeczywiste, mierzalne zmiany w aktywności i komunikacji obszarów mózgowych.

Nie oznacza to jednak, że badanie potwierdza skuteczność każdej techniki hipnoterapeutycznej. Pokazuje przede wszystkim, że hipnoza jest zjawiskiem, które można badać metodami neuronauki.

Źródło naukowe: Prates de Matos N. M. i współpracownicy (2023), Investigating functional brain connectivity patterns associated with two hypnotic states.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38192504/

Czy wszyscy jesteśmy jednakowo podatni na hipnozę?

Nie. Badania wskazują, że podatność hipnotyczna jest zróżnicowaną cechą indywidualną. 

W przybliżeniu 10–15% osób uzyskuje wysokie wyniki w testach podatności hipnotycznej, podobny odsetek uzyskuje wyniki niskie, natomiast większość badanych znajduje się pomiędzy tymi skrajnościami. Proporcje te są orientacyjne i zależą między innymi od zastosowanego narzędzia pomiarowego.

Do oceny podatności wykorzystuje się standaryzowane skale, takie jak Stanford Hypnotic Susceptibility Scales, opracowane przez André Weitzenhoffera i Ernesta Hilgarda. Podczas badania osoba otrzymuje określone sugestie, a następnie ocenia się jej reakcje.

Istotne jest jednak to, że niski wynik w teście podatności nie oznacza braku możliwości doświadczenia hipnozy ani braku szans na uzyskanie korzyści terapeutycznych.

Dlaczego?

Odpowiedzi dostarczają między innymi Badanie z 2011 roku.

W 2011 roku Guy Montgomery, Julie Schnur i Daniel David opublikowali metaanalizę zatytułowaną The Impact of Hypnotic Suggestibility in Clinical Care Settings.

Badacze przeanalizowali wyniki 10 badań obejmujących łącznie 283 uczestników, aby określić, w jakim stopniu podatność na sugestie hipnotyczne wiąże się z rezultatami interwencji klinicznych wykorzystujących hipnozę.

Wyniki wykazały, że osoby bardziej podatne na sugestie przeciętnie osiągały nieco korzystniejsze rezultaty.

Jednak podatność na hipnozę wyjaśniała zaledwie około 6% różnic w uzyskiwanych efektach.

Co to właściwie oznacza?

Nie oznacza to, że hipnoterapia jest skuteczna jedynie w 6% ani że podatność odpowiada za dokładnie 6% poprawy u konkretnego klienta.

Oznacza natomiast, że w analizowanych badaniach poziom podatności pozwalał wyjaśnić stosunkowo niewielką część zróżnicowania rezultatów.

Warto zaznaczyć, że metaanaliza obejmowała określone interwencje kliniczne, a jej wyników nie można automatycznie przenosić na każdy rodzaj hipnoterapii.

Badanie dostarcza jednak ważnego argumentu przeciwko przekonaniu, że wysoka podatność jest warunkiem skutecznej pracy.

Wysoka podatność na hipnozę nie gwarantuje sukcesu terapeutycznego, podobnie jak niska podatność nie przesądza o braku efektów.

Źródło naukowe: Montgomery G. H., Schnur J. B., David D. (2011), The Impact of Hypnotic Suggestibility in Clinical Care Settings.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3731942/

Dlaczego niektórzy są bardziej podatni na hipnozę?

Skoro ludzie różnią się zdolnością reagowania na sugestie hipnotyczne, pojawia się kolejne pytanie: z czego wynikają te różnice?

Jednej z odpowiedzi dostarczyły badania przeprowadzone na Uniwersytecie Stanforda.

W 2012 roku zespół Fumiko Hoeft i Davida Spiegla opublikował pracę Functional Brain Basis of Hypnotizability. Badacze porównali funkcjonowanie mózgu 24 dorosłych osób — 12 o wysokiej i 12 o niskiej podatności na hipnozę. 

Wykorzystując funkcjonalny rezonans magnetyczny, zaobserwowali różnice w komunikacji pomiędzy obszarami mózgu uczestniczącymi w kierowaniu uwagą i kontroli poznawczej. Szczególnie interesująca okazała się silniejsza łączność funkcjonalna pomiędzy grzbietowo-boczną korą przedczołową (DLPFC) a grzbietową częścią przedniego zakrętu obręczy (dACC) u osób wysoko podatnych na hipnozę.

Pierwszy z tych obszarów uczestniczy między innymi w kontrolowaniu i ukierunkowywaniu uwagi. Drugi związany jest między innymi z monitorowaniem konfliktów poznawczych i przetwarzaniem istotnych informacji. Co ciekawe, badacze nie stwierdzili odpowiadających tym wynikom różnic w strukturze anatomicznej analizowanych obszarów.

Wyniki sugerują zatem, że podatność na hipnozę może być związana nie tyle z budową mózgu, ile ze sposobem współpracy sieci odpowiedzialnych za uwagę i kontrolę poznawczą.

W uproszczeniu można powiedzieć, że osoby bardziej podatne mogą wykazywać szczególne właściwości procesów pozwalających skoncentrować się na wybranym doświadczeniu lub sugestii.

Nie oznacza to jednak, że badanie bezpośrednio udowodniło większą „elastyczność uwagi”. Jest to interpretacja obserwowanych różnic neurologicznych, wymagająca dalszej weryfikacji.

I należy również pamiętać o niewielkiej liczbie uczestników badania.

Źródło naukowe: Hoeft F. i współpracownicy (2012), Functional Brain Basis of Hypnotizability.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4365296/

Czy osoby analityczne i potrzebujące kontroli są mniej podatne na hipnozę?

Wiele osób uważa, że intensywne analizowanie, racjonalne myślenie lub silna potrzeba kontroli utrudniają wejście w hipnozę. Nie ma jednak podstaw, aby na tej podstawie jednoznacznie oceniać czyjąś podatność hipnotyczną.

Hipnoza nie wymaga wyłączenia myślenia ani rezygnacji ze świadomej kontroli. Przeciwnie — koncentracja uwagi stanowi jeden z jej istotnych mechanizmów.

Badanie Hoeft i współpracowników wskazuje, że wysoka podatność może wiązać się z określonym sposobem współdziałania obszarów mózgu zaangażowanych w kontrolę poznawczą.

Nie potwierdza więc popularnego przekonania, że hipnozie łatwiej poddają się osoby o słabszej kontroli nad własnym umysłem.

W praktyce poszczególne osoby mogą różnie reagować na określone techniki. Dlatego sposób prowadzenia sesji powinien uwzględniać indywidualne potrzeby, preferencje i reakcje klienta.

.

Czy trzeba być podatnym na hipnozę, aby skorzystać z hipnoterapii?

Nie trzeba wykazywać wysokiej podatności hipnotycznej, aby rozważyć hipnoterapię.

Jednocześnie nie można zakładać, że każda osoba będzie reagowała na hipnozę w taki sam sposób ani że każda odniesie korzyści z tej metody. Dlatego w pracy w hipnozie nie koncentrujemy się na tym, jak intensywnie klient odczuwa hipnozę. Częściej koncentrujemy się na nieświadomych sygnałach w ciele, które świadczą o wejściu w trans hipnozy.

Znacznie ważniejsze jest zrozumienie jego trudności, określenie celu oraz dobranie odpowiedniego sposobu pracy. Ostatecznym kryterium wartości procesu nie jest to, jak silnie klient reaguje na sugestie podczas sesji, lecz to, czy obserwuje korzystne zmiany w swoim codziennym funkcjonowaniu.

Monika Rogólska

Psycholog | Psychotraumatolog | Hipnoterapeuta

CHIR – Centrum Hipnoterapii i Rozwoju Olsztyn | Online